Osmanlı ulema, şair ve mutasavvıflarından olan, halk arasında Molla Şehzȃde adı ile de bilinen ve müderris mahlasıyla eserler veren Yahya Efendi Hazretlerinin, doğum tarihi net olarak bilinmemekle birlikte, on beşinci yüzyılın sonlarında Trabzon’da doğduğu bazı kaynaklarda ifade edilmektedir. Beşiktaşlı Yahya Efendi, çocukluk ve ilk gençlik yıllarını Trabzon’da geçirdi. Yahya Efendi Hazretlerinin hayatına ilişkin en büyük tesadüf o esnada Trabzon’da bulunan Yavuz Sultan Selim Han’ın burada dünyaya gelen şehzadesi Kanuni Sultan Süleyman ile sütkardeş olmasıdır. Yahya Efendinin hayatındaki bu rastlantı onu Trabzon’dan İstanbul’a getirmiş ve önemli etkiler yaratmıştır.
Yahya Efendinin babası Trabzon’da kadılık görevini icra eden Ömer Efendi, annesi de Afife hatundur. Trabzon, Yahya Efendi’nin hayatında önemli bir yere sahiptir. Zira burada geleceğin Sultanı Kanuni Sultan Süleyman ile birlikte çocukluk arkadaşı olmuştur. Birlikte büyüdükleri için Kanunȋ Sultan Süleyman’ın ilk hocası olan Hayrettin Efendi’den dersler almışlardır. Sanata olan ilgileri sebebiyle, her ikisi de Kostanta adlı ustadan eğitim almış ve bu eğitimleri esnasında aralarındaki sevgi bağı güçlenerek devam etmiştir.
Yahya Efendi, Trabzon’da zahirȋve batınȋ ilimleri ile ilgilenmiştir. 930/1521’de İstanbul’a gelen Yahya Efendi, Şeyhülislam Zenbilli Ali Efendi namı ile bilinen Ali Cemȃlȋ’den dersler ve icazet almıştır. İstanbul’a geldiğinde, döneminin ilim çevresinde tanınır ve sevilir olan Zenbilli Ali Efendi gibi ilmi kuvvetli bir hoca ile tanışması ve hocanın yanında eğitimini alması, cihan padişahı Kanunȋ Sultan Süleyman’ın sütkardeşine bu hususta olan desteğinin bir göstergesi olarak kabul edilmektedir. Yahya Efendi Hazretleri, hocası Ali Efendinin vefatı üzerine Canbaz Mustafa Medresesi’nde müderrislik görevine başlamıştır. Ardından Gebze’de Çoban Mustafa Paşa, Üsküdar’da Mihrimah Sultan medresesinde ve Sahn-ı Seman Medresesi’nde müderrislik yapmıştır.
Halk nezdinde sufi kimliği ile tanınan ve günümüzde de ziyaret edilen türbelerden birinin sahibi olan Yahya Efendi Hazretleri’nin intisabının hangi tarikata olduğu belirsizdir. Yahya Efendi Hazretleri’ni anlatan kaynaklar, onun tasavvufȋ kimliğine dair (Üveysȋ tarikatına mensup) olduğu bilgisini aktarmaktadır. Yahya Efendi Hazretleri’nin, Hızır ile olan hikâyesi ve bilinen bir şeyhinin olmayışı, onun Üveysȋ meşrep olarak tanınmasına vesile olmuştur. Bilindiği üzere görmediği bir şeyh tarafından terbiye edilen sufilere üveysȋ denilmektedir. Bu sufilerin; Hazreti Muhammed, Veysel Karanȋ, büyük bir şeyh ya da Hızır tarafından irşat edildiğine inanılır.
Yahya Efendi Hazretleri, gerek devletin ileri gelenlerinden gerekse de halktan büyük bir ilgi ve sevgi görmüştür. Bu konudaki kaynaklara bakıldığında, kendisine pek çok grubun; zanaatkȃrların, tüccarların, gemicilerin ziyarete geldiğini ifade etmektedir.
Yahya Efendi’nin 945/1538 yılında yaptırdığı tahmin edilen külliyesi, İstanbul Beşiktaş’ta Yıldız Mahallesi’nde, Çırağan Caddesi üzerindeki Yahya Efendi Çıkmazındadır. Yahya Efendi, emekliliğinde bugünkü tekkenin bulunduğu araziyi alarak; mescid, hamam, medrese, derviş hücreleri ve çeşme gibi yapılardan oluşan bir külliye inşȃ ettirmiştir. İlk yapıldığında etrafı bahçe ve bağlarla çevrili olarak tevhidhane, cami, medrese, hamam, evler ve çeşmelerden oluşan türbe, Yahya Efendi’nin vefatından sonra Sultan II. Selim’in (1524-1574) emri ile Mimar Sinan’ın hazırladığı plana göre tek kubbeli kâgir türbesi inşa edilmiştir.İstanbul’da yüzyıllardır, “Boğaz’ın dört muhafızından birisi” olarak kabul edilen Şeyh Yahya Efendi, halk tarafından mühim bir veli kabul edilmektedir. İstanbul’un manevi açıdan en kıymetli yerleşim alanlarından birini himaye ettiğine inanılan Şeyh Yahya Efendi, Boğaziçi’nin en seçkin noktalarından birinde medfundur. Kendisine “denizcilerin piri” unvanı nispet edilmiş; özellikle Osmanlı döneminde donanmaya mensup gemiler başta olmak üzere, yakın zamana kadar Boğaz’dan geçen pek çok teknenin kaptanları, siren çalarak ona hürmetlerini sunmuştur. Günümüzde de Şeyh Yahya Efendi’nin kabri, çok sayıda ziyaretçi tarafından ziyaret edilmeye devam etmektedir.
Kaynaklar
Azaklı, T.R. Hattat İmzalı Mezartaşları: Yahya Efendi Dergâhı Kabristanı Örneğinde. Kocaeli İlahiyat Dergisi 7/2 (Aralık 2023), 194-225.
Babacan Bursalı, M. Mehmed Dȃ’ȋ’s Manaqıb of Beşiktaşlı Yahya Efendi. Menkıbet-i Yahya. Harvard Üniversitesi Yayınları, 2020.
Köseoğlu, M.A. İstanbul’un 100 Tekkesi, İBB Kültür A.Ş Yayınları, 2016.
